تفاوت اصلی میان دمنوش، جوشانده و عرق گیاهی در اندام مورد استفاده از گیاه، روش عصاره‌گیری (میزان حرارت) و ترکیبات نهایی استخراج‌شده است:
۱. دمنوش (Infusion)
- روش تهیه: آب به نقطه جوش رسانده می‌شود، سپس از روی حرارت مستقیم برداشته شده و روی گیاه ریخته می‌شود. قوری درپوش گذاشته شده و با حرارت غیرمستقیم (مانند بخار سماور) بین ۵ تا ۱۵ دقیقه دم می‌کشد.
- اندام‌های مناسب گیاه: بخش‌های نازک، لطیف و شکننده مانند برگ‌ها، گلبرگ‌ها، گل‌آذین‌ها و جوانه‌ها (مثل گل‌گاوزبان، بابونه، نعناع، اسطوخودوس).
- ویژگی و هدف: حفظ روغن‌های فرّار (اسانس‌ها) و ویتامین‌های حساس به حرارت که در صورت جوشیدن از بین رفته یا تبخیر می‌شوند.
۲. جوشانده (Decoction)
- روش تهیه: اندام‌های گیاهی درون آب سرد قرار گرفته و روی شعله مستقیم به جوش می‌آیند و معمولاً بین ۱۰ تا ۳۰ دقیقه با شعله ملایم می‌جوشند تا آب تبخیر و عصاره متمرکز شود.
- اندام‌های مناسب گیاه: بافت‌های سفت، فیبری، خشبی و فشرده مانند ریشه‌ها، پوست درخت، چوب‌ها، میوه‌های سخت و دانه‌ها (مثل زنجبیل، دارچین، پوست انار، ریشه شیرین‌بیان، عناب).
- ویژگی و هدف: شکستن دیواره سلولی سخت گیاه برای خارج کردن موادی چون تانن‌ها، پلی‌ساکاریدها و مواد تلخ غیرفرّار.
نکته: جوشاندن گیاهان لطیفی مانند گل‌گاوزبان یا بابونه خواص اصلی آن‌ها را تخریب کرده و طعم تلخ و نامطلوب ایجاد می‌کند.
۳. عرق گیاهی (Distillate / Hydrosol)
- روش تهیه: تقطیر سنتی یا صنعتی با بخار آب؛ آب به همراه گیاه جوشانده شده، بخار ناشی از آن که حامل اسانس‌ها و ترکیبات فرّار روغنی گیاه است متراکم و خنک می‌شود تا مایعی شفاف به دست آید.
- اندام‌های مناسب گیاه: گیاهان معطر حاوی اسانس فرّار (مثل گل محمدی برای گلاب، کاسنی، بیدمشک، نعناع، بهارنارنج).
- ویژگی و هدف: فقط مواد فرّار، سبک و اسانس روغنی گیاه وارد عرق می‌شوند و مواد سنگین، املاح معدنی، فیبرها و تانن‌ها در دیگ باقی می‌مانند. سرعت جذب عرقیات در بدن معمولاً بالاتر است.
در ادامه دستور تهیه ۲ دمنوش، ۲ جوشانده و ۲ عرق گیاهی پرخاصیت به همراه نکات مهم آورده شده است:
الف) طرز تهیه ۲ دمنوش پرکاربرد
۱. دمنوش بابونه (مناسب برای آرامش اعصاب و معده)
- مواد لازم: ۱ تا ۲ قاشق غذاخوری گل بابونه خشک، ۱ فنجان آب جوش.
- طرز تهیه:
- گل‌های بابونه را در یک قوری (ترجیحاً چینی یا شیشه‌ای) بریزید.
- آب جوش را که چند دقیقه از جوش افتاده (دمای حدود ۹۰ درجه) روی آن بریزید.
- در قوری را بگذارید و روی بخار کتری یا سماور قرار دهید تا به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه دم بکشد.
- مایع را صاف کرده و در صورت تمایل با کمی عسل میل کنید.
۲. دمنوش نعناع فلفلی (مناسب برای نفخ معده و سردرد)
- مواد لازم: ۱ قاشق غذاخوری برگ خشک نعناع فلفلی (یا ۵-۶ برگ تازه)، ۱ فنجان آب جوش.
- طرز تهیه:
- برگ‌های نعناع را درون قوری بریزید.
- آب جوش را اضافه کرده و درب قوری را ببندید.
- اجازه دهید به مدت ۱۰ دقیقه بدون حرارت مستقیم دم بکشد تا اسانس منتول آن خارج شود. سپس صاف کرده و بنوشید.
ب) طرز تهیه ۲ جوشانده سنتی
۱. جوشانده دارچین و زنجبیل (مناسب برای تقویت طبع سرد و سیستم ایمنی)
- مواد لازم: یک تکه چوب دارچین کوچک، ۱ قاشق چای‌خوری ریشه زنجبیل تازه رنده‌شده (یا نصف قاشق پودر زنجبیل)، ۲ لیوان آب سرد.
- طرز تهیه:
- دارچین و زنجبیل را به همراه آب سرد درون یک ظرف کوچک (ترجیحاً لعابی یا استیل) بریزید.
- ظرف را روی شعله مستقیم قرار دهید تا به نقطه جوش برسد.
- پس از به جوش آمدن، شعله را بسیار ملایم کنید و بگذارید به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه بجوشد تا حجم آب به حدود یک لیوان برسد.
- آن را صاف کرده و میل کنید.
۲. جوشانده عناب و ریشه شیرین‌بیان (مناسب برای سرفه و پاکسازی ریه)
- مواد لازم: ۷ عدد عناب (سوراخ‌شده با چنگال)، ۱ قاشق غذاخوری پودر یا تکه ریشه شیرین‌بیان، ۲ لیوان آب.
- طرز تهیه:
- عناب و ریشه شیرین‌بیان را با آب سرد در قابلمه کوچک بریزید.
- اجازه دهید روی شعله ملایم به مدت ۲۰ دقیقه بجوشد تا عصاره ریشه و خواص عناب وارد آب شود.
- جوشانده را صاف کرده و گرم بنوشید.
ج) نحوه مصرف و خواص ۲ عرق گیاهی محبوب
۱. عرق بیدمشک (تقویت‌کننده قلب و اعصاب)
- نحوه مصرف: یک استکان عرق بیدمشک را با یک استکان آب ولرم و کمی عسل یا زعفران مخلوط کرده و روزانه یک تا دو بار میل کنید.
- نکته: عرق بیدمشک طبع معتدل مایل به سرد دارد و برای کاهش اضطراب، تپش قلب و بهبود خواب فوق‌العاده است.
۲. عرق کاسنی (خنک‌کننده کبد و تصفیه‌کننده خون)
- نحوه مصرف: نیم ساعت پیش از وعده غذایی ناهار یا شام، یک استکان عرق کاسنی خالص (یا ترکیب مساوی با عرق شاهتره) بنوشید.
- نکته: کاسنی طبع سرد و تر دارد؛ صفرا را تسکین می‌دهد، حرارت کبد را پایین می‌آورد و در پاکسازی جوش‌های پوستی بسیار مؤثر است (افراد دارای افت فشار شدید یا طبع خیلی سرد باید در مصرف آن اعتدال را رعایت کنند).
